Uygur Araştırma Enstitüsü
Dünya çapında uluslararası ilişkiler sisteminin benzeri görülmemiş derecede karmaşıklaştığı ve yeniden yapılandığı tarihi bir aşamada, küresel egemenlik mücadelesi daha da çetin bir hal almaktadır. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri ile Çin Halk Cumhuriyeti arasındaki stratejik rekabet, bilhassa Trump hükümeti ile Şi Cinping liderliğindeki Pekin yönetimi arasındaki çekişmeler, birçok siyasi gözlemciyi 21. yüzyılı sadece bu iki süper gücün yöneteceği bir “iki kutuplu dönem” olarak değerlendirmeye yöneltmektedir.
Tam da böyle stratejik olarak belirsiz bir ortamda, 16 Mayıs 2026 tarihinde “L’Express” dergisinde yayımlanan özel bir röportaj dikkatleri çekti. Ünlü jeostrateji danışmanı ve aynı zamanda yapay zeka tabanlı coğrafi mekansal öngörü platformu AlphaGeo’nun kurucusu Parag Khanna, muhabirin sorularını yanıtlarken mevcut uluslararası durumu derinlemesine analiz etmiş ve dünyanın hiçbir süper güç tarafından kontrol edilemeyeceğini açıklamıştır. Onun öne sürdüğüne göre, gelecek dünya ne Çin’in ne de Amerika’nın mutlak egemenliği altında olacaktır; aksine insanlık, güç merkezlerinin dağıldığı yepyeni bir döneme adım atmaktadır.
Amerika’nın küresel egemenliği hakkındaki algılar, esasen coğrafi gerçeklikten oldukça uzaklaşmaktadır. Yüzeysel olarak bakıldığında Amerika’nın etkisi hâlâ muazzam görünse de, egemenlik alanı esas olarak kendi bulunduğu kıta ile sınırlıdır. Örneğin Trump hükümeti, Latin Amerika’daki kaynaklar ve yönetim değişiklikleri süreçlerinde kıtasal düzeyde güçlü bir etki göstererek Panama Kanalı’nın kontrolünü Çinli şirketlerden geri almış, ayrıca Güney Amerika ülkeleriyle kritik maden kaynakları konusunda stratejik anlaşmalar imzalamayı başarmıştır.
Ancak kabul etmek gerekir ki, Amerika’nın kendi kıtasındaki bu mutlak üstünlüğü, küresel ölçekteki diğer stratejik noktalarda belirgin bir şekilde zayıflamaktadır. Dünya ekonomisinin ana can damarı ve küresel enerji arzının boğazı sayılan Hürmüz Boğazı, bu durumu kanıtlayan en tipik örnektir. Amerika bu bölgede kendisini mutlak kontrolör olarak göstermeye çalışsa da, gerçekte İran’ın boğazı kapatma tehditlerini bile engelleyemeyecek derecede pasif bir konumda bulunmaktadır.
Bunun yanı sıra, Amerika’nın küresel etki gücünün gerilemesi sadece Orta Doğu ile sınırlı kalmayıp, Avrupa kıtasında da kendini göstermektedir. Avrupa Birliği, savunma ve teknolojik egemenliğini bağımsız olarak geliştirmeye yönelmiş olup, Washington’a olan bağımlılıktan kademeli olarak kurtulmayı amaçlamaktadır. Bu tür bir stratejik uyanış, Amerika’nın küresel ittifak sistemindeki zayıflıkları daha da belirginleştirmektedir.
Dünyanın diğer bir kutbu olarak gösterilen ve ekonomik gücü sürekli büyüyen Çin’in jeopolitik durumu da bundan pek farklı değildir. Birçok gözlemci Çin’i Asya kıtasının mutlak hakimi olarak gören yüzeysel görüşlere tutunsa da, gerçekte böyle bir mutlakiyet mevcut değildir. Çin ekonomik ve askeri açıdan güçlü olsa da, Asya’daki Hindistan gibi bir diğer nüfuzlu büyük devleti veya Rusya ve Kazakistan gibi komşularını kendisine boyun eğdiremez.
Bu tür jeopolitik direnç mekanizmaları, uluslararası ilişkiler tarihinin temel kanunlarından biri olup, Parag Khanna bu noktayı özellikle vurgulamaktadır. Çin’in sınır bölgelerinde Hindistan’a baskı yapması Hindistan’ın güçlü bir karşı darbesiyle karşılaşırken; Çin’in Güney Çin Denizi’ndeki egemenlik iddiaları Vietnam ve Filipinler gibi ülkelerin doğal jeopolitik refleksini, yani direnme iradesini harekete geçirmiştir. Herhangi bir egemen devlet, dış güçlerin baskısına maruz kaldığında kendiliğinden bir savunma mekanizmasını devreye sokar ve boyun eğmeyi reddeder. İşte bu mekanizma, Çin’in tüm Asya kıtasını kendi arka bahçesine dönüştürmesini engellemektedir.
Süper güçlerin kritik kaynakları siyasi bir silaha dönüştürme girişimleri de uzun vadeli perspektifte sonuç vermemektedir. 1970’lerde Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü’nün (OPEC) petrol tekelini kurmaya çalışarak fiyatları yapay olarak yükseltmesi ve petrolü bir silah olarak kullanması bunun en iyi örneğidir. Bu politika kısa vadede sonuç vermiş olsa da, nihayetinde diğer ülkeleri yeni petrol kaynakları aramaya ve tedarik zincirini yeniden inşa etmeye mecbur bırakmıştır. Sonuç olarak, günümüzde bu örgütün tekel gücü esasen yıkılmıştır.
Bugünkü tedarik zinciri krizi de tam olarak yukarıdaki tarihi kanunu tekrarlamaktadır. Washington, yarı iletken ihracatını kısıtlayarak teknolojik bir ambargo duvarı örmeye çalışırken; Pekin, nadir toprak elementleri tedarik zincirini kullanarak karşı hamle yapmaya çalışmaktadır. Ancak bu tür tekelci adımlar diğer ülkelerin bağımsızlık bilincini daha da uyandırmış; Arjantin, Hindistan ve Avustralya gibi birçok ülkenin Çin’siz tedarik zincirleri kurmasını hızlandırmıştır. Çin de kendi adına, yasaklanan ekipmanları başka yollarla temin ederek kendi araştırmalarını hızlandırmaktadır.
Yukarıdaki karmaşık ve çok boyutlu nesnel gerçeklikler temelinde Khanna, gelecek dünyayı tasvir eden yepyeni bir stratejik kavram olan “Yeni Orta Çağ” teorisini ortaya koymaktadır. Bu kavram, bugünkü küresel yapının tam bin yıl önceki tarihi manzaraya döndüğünü sembolize etmekte olup; bin yıl önce dünya tek kutuplu değil, aksine parçalanmış bir Avrupa, kudretli Çin hanedanlıkları, güçlü Hindistan devletleri ve parlak İslam dünyası gibi birçok yönetim merkezi arasında dengelenmiş durumdaydı.
Bu “Yeni Orta Çağ” döneminin diğer bir belirgin özelliği ise, uluslararası sahnedeki gücün sadece büyük devletlere ait kalmayıp, mikro düzeydeki siyasi yapılara da etki etmesidir. Tıpkı Orta Çağ’daki küçük prenslikler ve ticari şehir devletleri gibi, günümüzde Singapur ve Dubai gibi dinamik mikro devletler, küresel sermayeyi ve teknolojiyi kendilerine çekerek küresel ekonomide yeni güç merkezlerine dönüşmektedir. Bu tür küçük fakat yüksek verimliliğe sahip yapılar, altyapısı eskimekte olan eski kudretli devletlere kıyasla karmaşık krizlerle çok daha iyi mücadele edebilmektedir.
Aynı zamanda, uluslararası sistemdeki devletlerin sayısının sürekli artması ve yapılarındaki çeşitlilik de dünyanın çok kutuplulaşmasını hızlandırmaktadır. Birleşmiş Milletler kurulduğunda 51 olan devlet sayısı bugün 200’e ulaşmıştır. Devletlerin sayısı arttıkça, büyük çaplı yeniden canlanan imparatorluklardan mikro düzeydeki şehir devletlerine kadar farklı yapılar tek bir sistem içinde bir arada var olmakta, karşılıklı ağ oluşturma ile güvenliği sağlama arasında hassas bir denge aramaktadır.
Küresel sınamalarla mücadele meselesinde de dünya çapındaki krizleri sadece tek bir hegemon devletin yönetimine bırakmak mümkün değildir. İklim değişikliği konusunda Amerika uyum sağlamayı reddettiğinde Çin teknolojik çözümler sunmuş olsa da, bu durum Çin’i yeni bir hegemon yapmaz. Aksine, yapay zeka ve iklim değişikliği gibi sınamaları aşmanın yolu, tıpkı küresel internet ağı gibi bilgi ve teknolojinin yerel düğümler arasında hızlı bir şekilde paylaşılmasına dayanmaktadır.
Özetlemek gerekirse, gelecek dünyanın Soğuk Savaş dönemindeki gibi kasıtlı olarak Amerika ve Çin şeklinde iki kampa ayrılması kesinlikle mümkün değildir. Tarihte sömürgeleşmenin veya siyasi köleliğin acısını tatmış olan ülkeler, yeniden herhangi bir süper gücün bağımlısı olmayı kesinlikle reddedecektir. Trump ve Şi Cinping gibi liderlerin temsil ettiği jeopolitik güçlerin çekişmesi ne kadar çetin olursa olsun, esnek tedarik zincirlerine ve yenilikçilik gücüne sahip her devlet, bu “Yeni Orta Çağ” döneminde kendine has bir gelişme alanı yaratarak çok kutuplu dünyanın ayrılmaz bir parçası olarak uluslararası sistemin dengesini belirleyecektir.
Comment here