Doğu Türkistan’ın Mekansal Temizliği: Bağlamı İçerisinde Mezar Tahribatı

Özet

Rian Thum’un “Sincan’ın Mekansal Temizliği: Bağlamı İçerisinde Mezar Tahribatı” başlıklı makalesi, Çin devletinin Doğu Türkistan’daki Uygur mezarlarını (mazarlarını) sistematik olarak yok etmesini, bu eylemi Uygur kültürünü ve halkın toprakla olan bağını ortadan kaldırmayı amaçlayan daha geniş bir “mekansal temizlik” politikasının merkezine yerleştirerek analiz etmektedir. Makaleye göre, mazarlar sadece dini yapılar değil, aynı zamanda Uygur toplumu için tarih, kimlik, topluluk hafızası ve manevi bağların korunduğu hayati merkezlerdir.

Yazar, İmam Cafer-i Sadık ve Ordam Padişah gibi en kutsal ve tarihi mazarların dahi yok edilmesinin, ekonomik gerekçelerden ziyade, doğrudan Uygur kültürünü hedef aldığını ve devlet kontrolü dışındaki toplumsal toplanma alanlarını ortadan kaldırma amacı taşıdığını savunmaktadır. Bu tahribat, camilerin yıkılması, tarihi şehir merkezlerinin (Kaşgar, Hotan vb.) buldozerlerle yok edilmesi, ev içindeki yaşam alanlarının (supa‘ların kaldırılması gibi) dönüştürülmesi ve yüzlerce mezarlığın ortadan kaldırılması gibi diğer politikalarla bir bütün olarak ele alınmaktadır.

Makale, tüm bu eylemlerin ortak hedefinin, Uygurların coğrafyaları, tarihleri ve yapılı çevreleriyle olan bağlarını kopararak kimliklerini ve kolektif hafızalarını silmek olduğunu ileri sürmektedir. Son olarak, Çin devletinin yok ettiği Uygur sembollerinin yerine kendi tarih anlatısını ve anıtlarını (örneğin Ban Chao Anıtı) dayattığı belirtilerek, bu süreç küresel yerleşimci sömürgecilik taktikleriyle karşılaştırılmakta ve kayıp akademisyen Rahile Davut’tan yapılan alıntıyla bu kültürel yıkımın uzun vadeli yıkıcı sonuçlarına dikkat çekilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Sincan,  Doğu Türkistan, Uygur, Mazar / Mezar Tahribatı, Mekansal Temizlik, Kültürel Yıkım / Kültürel Soykırım, Çin Devleti Politikaları, Kimlik ve Hafıza, Kutsal Mekanlar, Asimilasyon, Yerleşimci Sömürgecilik, İnsan Hakları

Sincanin-Mekansal-Temizligi-Baglami-Icerisinde-Mezar-Tahribati-TURKCE

Kaynaklar:

Abdu Vali Akhon. 1905. ‘Māzārlārgha Bārādūrghānlārnīng Yaʿnī Ziyāratgāhnīng Bayāni [Mazarlara Gidenler Üzerine, Yani Ziyaret Yerleri Üzerine].’ Gunnar Jarring Koleksiyonu, Lund Üniversitesi Kütüphanesi.

Agence France-Presse. 2019. ‘“No Space to Mourn”: The Destruction of Uygur Graveyards in Xinjiang [“Yas Tutacak Yer Yok”: Sincan’daki Uygur Mezarlıklarının Yıkımı].’ South China Morning Post, 12 Ekim. www.scmp.com/news/china/politics/article/3032646/no-space-mourn-destruction-uygur-graveyards-xinjiang.

Brophy, David ve Rian Thum. 2015. ‘Appendix: The Shrine of Muḥammad Sharīf and Its Qing-Era Patrons [Ek: Muhammed Şerif Türbesi ve Çing Dönemi Hamileri].’ The Life of Muhammad Sharif: A Central Asian Sufi Hagiography in Chaghatay içinde, editör Jeff Eden, 55–76. Viyana: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.

Byler, Darren. 2018. ‘China’s Government Has Ordered a Million Citizens to Occupy Uighur Homes. Here’s What They Think They’re Doing [Çin Hükümeti Bir Milyon Vatandaşına Uygur Evlerini İşgal Etmelerini Emretti. İşte Ne Yaptıklarını Düşündükleri].’ ChinaFile, 24 Ekim. www.chinafile.com/reporting-opinion/postcard/million-citizens-occupy-uighur-homes-xinjiang.

Dawut, Rahilă. 2001. Uyghur Mazarliri [Uygur Mazarları]. Ürümçi: Shinjang Khӑlq Nӑshriyati.

Dūghlāt, Mīrzā Haydar (çeviren W. M. Thackston). 1996. Mirza Haydar Dughlat’s Tarikh-i Rashidi: A History of the Khans of Moghulistan [Mirza Haydar Dughlat’ın Tarikh-i Rashidi’si: Moğolistan Hanlarının Tarihi]. Cambridge, MA: Harvard Üniversitesi, Yakın Doğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü.

Gansu Daily Net. 2019. ‘平川区完成土炕改造2563铺 [Pingchuan Bölgesi 2.563 Kang’ın Reformunu Tamamladı].’ 每日甘肃网 [Gansu Daily Net], 21 Ocak. by.gansudaily.com.cn/system/2019/01/21/017124756.shtml.

Google Earth. 2020. ‘Satellite Image Showing Former Location of Ordam Padishah Mazar [Ordam Padişah Mazarının Eski Yerini Gösteren Uydu Görüntüsü].’ Google Earth. earth.google.com/web/@38.91253865,76.65675727,1614.22900131a,0d,35y,-0.0105h,28.7197t,0r.

Grose, Timothy. 2020. ‘If You Don’t Know How, Just Learn: Chinese Housing and the Transformation of Uyghur Domestic Space [Nasıl Yapılacağını Bilmiyorsan, Sadece Öğren: Çin Konutları ve Uygur Ev İçi Mekanının Dönüşümü].’ Ethnic and Racial Studies, doi.org/10.1080/01419870.2020.1789686.

Harris, Rachel ve Rahilä Dawut. 2002. ‘Mazar Festivals of the Uyghurs: Music, Islam and the Chinese State [Uygurların Mazar Festivalleri: Müzik, İslam ve Çin Devleti].’ British Journal of Ethnomusicology 11, no. 1: 101–18.

Hoshur, Shohret. 2016. ‘Under the Guise of Public Safety, China Demolishes Thousands of Mosques [Kamu Güvenliği Bahanesiyle Çin Binlerce Camiyi Yıkıyor].’ Radio Free Asia, 19 Aralık. www.rfa.org/english/news/uyghur/udner-the-guise-of-public-safety-12192016140127.html.

Jarring, Gunnar. 1935. ‘The Ordam-Padishah-System of Eastern Turkistan Shrines [Doğu Türkistan Türbelerinin Ordam-Padişah Sistemi].’ Geografiska Annaler 17: 348–54.

Kemal, Ahmet. 1925. Çīn Türkistān Hatıraları [Çin Türkistanı Hatıraları]. İzmir: marifet matbaası.

Khotan Government. 2019. ‘Notice Regarding the Removal of Sultanim Mazar and Graveyard [Sultanım Mazarı ve Mezarlığının Kaldırılmasına İlişkin Duyuru].’ Yazarın Twitter başlığında görülebilir: twitter.com/RianThum/status/1255146071258349574.

Kobi, Madlen. 2016. Constructing, Creating and Contesting Cityscapes: A Socio-Anthropological Approach to Urban Transformation in Southern Xinjiang, People’s Republic of China [Şehir Manzaralarını İnşa Etmek, Yaratmak ve Tartışmak: Çin Halk Cumhuriyeti, Güney Sincan’daki Kentsel Dönüşüme Sosyo-Antropolojik bir Yaklaşım]. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Kuo, Lily. 2019. ‘Revealed: New Evidence of China’s Mission to Raze the Mosques of Xinjiang [Açıklandı: Çin’in Sincan’daki Camileri Yıkma Misyonuna Dair Yeni Kanıtlar].’ The Guardian, 7 Mayıs. www.theguardian.com/world/2019/may/07/revealed-new-evidence-of-chinas-mission-to-raze-the-mosques-of-xinjiang.

Lesté-Lasserre, Christa. 2020. ‘Scientists Are Leading Notre Dame’s Restoration—and Probing Mysteries Laid Bare by Its Devastating Fire [Bilim İnsanları Notre Dame’ın Restorasyonuna Liderlik Ediyor ve Yıkıcı Yangının Ortaya Çıkardığı Gizemleri Araştırıyor].’ Science, 12 Mart. www.sciencemag.org/news/2020/03/scientists-are-leading-notre-dame-s-restoration-and-probing-mysteries-laid-bare-its.

Liu, Tianyang ve Zhenjie Yuan. 2019. ‘Making a Safer Space? Rethinking Space and Securitization in the Old Town Redevelopment Project of Kashgar, China [Daha Güvenli Bir Alan Yaratmak mı? Çin, Kaşgar’daki Eski Şehir Yeniden Geliştirme Projesinde Mekanı ve Güvenlikleştirmeyi Yeniden Düşünmek].’ Political Geography 69: 30–42.

Manzi, Su. 2013. ‘An Interview with Rahilä Dawut [Rahile Davut ile Bir Röportaj].’ Living Shrines of Uyghur China by Lisa Ross içinde, 121–23. New York, NY: The Monacelli Press.

MarcelTraveller. 2018. ‘Imam Asim’s Tomb, Hotan [İmam Asım Türbesi, Hotan].’ Tripadvisor‘daki Değerlendirme, Haziran. www.tripadvisor.com/Attraction_Review-g528737-d8705159-Reviews-Imam_Asim_s_Tomb-Hotan_Xinjiang_Uygur.html.

Millward, James. 2009. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang [Avrasya Kavşakları: Sincan Tarihi]. New York, NY: Columbia University Press.

Ministry of Civil Affairs. 2018. ‘民政部等9部门联合发文部署开展殡葬领域突出问题专项整治行动 [Sivil İşler Bakanlığı ve Diğer Dokuz Departman, Cenaze ve Defin Alanındaki Önemli Sorunlar İçin Özel Bir Düzeltme Kampanyası Başlatan Ortak Bir Belge Yayınladı].’ Çin Halk Cumhuriyeti Sivil İşler Bakanlığı web sitesi, 2 Temmuz. www.mca.gov.cn/article/xw/tzgg/201807/20180700009909.shtml.

Pawan, Sawut ve Abiguli Niyazi. 2016. ‘From Mahalla to Xiaoqu: Transformations of the Urban Living Space in Kashgar [Mahalleden Xiaoqu’ya: Kaşgar’daki Kentsel Yaşam Alanının Dönüşümleri].’ Inner Asia 18, no. 1: 121–34.

Rivers, Matt. 2020. ‘More Than 100 Uyghur Graveyards Demolished by Chinese Authorities [100’den Fazla Uygur Mezarlığı Çinli Yetkililer Tarafından Yıkıldı].’ CNN, 2 Ocak. www.cnn.com/2020/01/02/asia/xinjiang-uyghur-graveyards-china-intl-hnk/index.html.

She County People’s Government. 2020. ‘殡葬整治工作半年总结 [Cenaze ve Defin Düzeltme Çalışmalarının Yıl Ortası Özeti].’ She İlçesi Halk Hükümeti web sitesi, 3 Temmuz. www.ahshx.gov.cn/BranchOpennessContent/show/1745160.html.

Sintash, Bahram. 2019. ‘Demolishing Faith: The Destruction and Desecration of Uyghur Mosques and Shrines [İnancı Yıkmak: Uygur Camilerinin ve Türbelerinin Yıkımı ve Kutsallığına Hakaret].’ Washington, D.C.: Uyghur Human Rights Project.

Sugawara, Jun. 2016. ‘Opal, a Sacred Site on the Karakoram Highway [Opal, Karakurum Karayolu Üzerindeki Kutsal Bir Yer].’ Mazar: Studies on Islamic Sacred Sites in Central Eurasia içinde, editörler Sugawara Jun ve Rahile Dawut, 153–74. Tokyo: Tokyo Yabancı Çalışmalar Üniversitesi Basımevi.

Thum, Rian. 2014. The Sacred Routes of Uyghur History [Uygur Tarihinin Kutsal Rotaları]. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Tuck, Eve ve K. Wayne Yang. 2012. ‘Decolonization Is Not a Metaphor [Dekolonizasyon Bir Metafor Değildir].’ Decolonization: Indigeneity, Education & Society 1, no. 1: 1–40.

Wang, Jianping. t.y. ‘Islam in Kashgar in the 1950s [1950’lerde Kaşgar’da İslam].’ Yayınlanmamış makale.

Xiao, Eva ve Pak Yiu. 2019. ‘China Disturbs Even the Uighur Dead in “Development” of Xinjiang [Çin, Sincan’ın “Kalkınması”nda Uygur Ölülerini Bile Rahatsız Ediyor].’ The Japan Times, 11 Ekim. www.japantimes.co.jp/news/2019/10/11/asia-pacific/social-issues-asia-pacific/death-uighurs-long-reach-china.

Xinjiang Civil Affairs Department. 2018. ‘和静县召开殡葬领域突出问题专项整治动员大会 [Hejing İlçesi, Cenaze ve Defin Alanındaki Önemli Konular İçin Özel Bir Düzeltme Seferberlik Toplantısı Düzenledi].’ Sincan Sivil İşler Departmanı web sitesi, 2 Eylül. mzt.xinjiang.gov.cn/xjmca/dfxx/201809/5ae7347ed0344a92adc955205ba99b3c.shtml.

Xinjiang Daily. 2018. ‘雪克来提·扎克尔到喀什开展“四同”活动时强调: 深入促进各族干部群众交往交流交融打牢新疆社会稳定和长治久安的坚实基础 [Şöhret Zakir, “Dört Aynılık” Faaliyetleri İçin Kaşgar’a Gittiğinde Vurguladı: Sincan’da Sosyal İstikrar ve Uzun Vadeli Güvenlik İçin Sağlam Bir Temel Oluşturmak Amacıyla Tüm Etnik Gruplardan Kadrolar ve Kitleler Arasındaki Etkileşimi ve İletişimi Derinlemesine Teşvik Edin].’ 新疆日报 [Xinjiang Daily], 14 Şubat. wap.xjdaily.com/xjrb/20180214/99479.html.

Xinjiang Minsheng Net. 2018. ‘工作队引导村民建设美丽庭院 [Çalışma Ekibi Köylülere Güzel Haneler İnşa Etmelerinde Rehberlik Ediyor].’ 新疆民生网 [Xinjiang Minsheng Net], 5 Haziran. www.xjmsw.cn/xxzl/20180605/2018060548831.html.

Xinjiang United Front Work Department. 2017a. ‘非法宗教活动的26种表现 [Yasadışı Dini Faaliyetlerin 26 Tezahürü].’ Sincan Birleşik Cephe Çalışma Departmanı web sitesi, 19 Haziran. www.xjtzb.gov.cn/2017-06/19/c_1121167392.htm.

Xinjiang United Front Work Department. 2017b. ‘新疆启动民族团结结亲周百万干部职工分批下基层 [Sincan, Etnik Birlik İçin “Bir Haftalık Aile Olma” Kampanyasını Başlatırken Bir Milyon Kadro ve İşçi Gruplar Halinde Taban Örgütlerine Gidiyor].’ Sincan Birleşik Cephe Çalışma Departmanı web sitesi, 19 Aralık. web.archive.org/web/20180521023148/http://www.zytzb.gov.cn/tzb2010/S1824/201712/029ea48103254b359c754152e005c302.shtml.

Xu, Qian 许倩. 2018. ‘喀什盘橐城免费开放 各地游客争相一睹班超风采_西域 [Kaşgar’ın Pantou Şehri Ücretsiz Olarak Açılıyor: Her Yerden Gelen Turistler Ban Chao’nun Zarif Duruşunu Görmek İçin Birbirleriyle Yarışıyor].’ 新疆晨报 [Xinjiang Chenbao], 28 Ağustos. www.sohu.com/a/250604268_100034331.

Zenz, Adrian. 2020. ‘The Karakax List: Dissecting the Anatomy of Beijing’s Internment Drive in Xinjiang [Karakax Listesi: Pekin’in Sincan’daki Gözaltı Hamlesinin Anatomisini İncelemek].’ The Journal of Political Risk 8, no. 2. www.jpolrisk.com/karakax.

Zero Distance Awat. 2019. ‘【乡村振兴】阿克切克力片区召开群众宣传教育暨美丽庭院’建设现场工作推进会_生活 [Köy Canlandırması: Akçekeli Bölgesi, Bir Propaganda ve “Güzel Avlu” İnşaat Çalışmalarını Teşvik Toplantısı Düzenledi].’ 阿瓦提零距离 [Zero Distance Awat], 31 Mart. www.sohu.com/a/305042908_752235.

Zero Distance Yining. 2019. ‘【公告】伊宁县墩麻扎镇墩麻扎村坟墓搬迁事宜公告_墓地 [İlan: Yining İlçesi, Dunmaza Kasabası, Dunmaza Köyü’ndeki Mezarların Kaldırılmasına İlişkin Duyuru].’ 伊宁县零距离 [Zero Distance Yining], 8 Mayıs. www.sohu.com/a/312763996_120056900.

Zhang, Shicai. 2016. ‘The Waqf System and the Xinjiang Uyghur Society from the Qing Dynasty to the Republic of China Period [Vakıf Sistemi ve Çing Hanedanından Çin Cumhuriyeti Dönemine Kadar Sincan Uygur Toplumu].’ Mazar: Studies on Islamic Sacred Sites in Central Eurasia içinde, editörler Sugawara Jun ve Rahile Dawut, 127–40. Tokyo: Tokyo Yabancı Çalışmalar Üniversitesi Basımevi.

Zheng, Chaohua 郑朝华. 2017. ‘“土炕”改“电炕”干净又节能 ——甘州区农村改炕工作纪实 [Toprak Kang’ları Elektrikli Kang’lara Değiştirmek Temiz ve Enerji Tasarrufludur: Kırsal Gansu’daki Kang Reform Çalışmalarının bir Hesabı].’ Çin Halk Cumhuriyeti Tarım Bakanlığı web sitesi, 1 Aralık. jiuban.moa.gov.cn/fwllm/qgxxlb/qg/201712/t20171201_5959814.htm.

Makalenin Orijinal Başlığı: The Spatial Cleansing of Xinjiang: Mazar Desecration in Context

Written on 24 August 2020. Posted in Article, China Columns.

Yazar: Rian Thum

The Spatial Cleansing of Xinjiang: Mazar Desecration in Context | Made in China Journal